İrticalen’i neden yaptım?

Sorun bilgi eksikliği değil, akış

Telefonu elimize aldığımızda bir şey seçmiyoruz; bir akışa giriyoruz. On beş saniyelik videolar, başlıklar, bildirimler. Her biri bir öncekini siliyor. Günün sonunda yüzlerce şey görmüş ama hiçbirini düşünmemiş oluyoruz.

İngilizcede buna “brain rot” deniyor; Oxford 2024’te yılın kelimesi seçti. Türkçede de “brainrot” diye yerleşti. Tıbbi bir teşhis değil, herkesin tanıdığı bir his: dikkatin parçalanması, bir konuda kalamamak, bir sayfayı bitirememek, konuşurken cümlenin ortasında kaybolmak.

Bence işin en sinsi tarafı şu: tüketirken kendimizi bilgili hissediyoruz. O konuda üç video izledik ya. Ama anlatmaya kalkınca ortaya bir şey çıkmıyor, çünkü izlemek ile düşünmek aynı şey değil.

Konuşmak, düşünmenin sınavıdır

Bir şeyi gerçekten anlayıp anlamadığını öğrenmenin en hızlı yolu, onu yüksek sesle birine anlatmaya çalışmak. Kafanın içinde net görünen fikir, ağzından çıkarken dağılıyorsa, aslında net değilmiş.

Hazırlıksız konuşmak bu sınavın en çıplak hali. Not yok, arama motoru yok, “bir dakika bakayım” yok. Sadece sen, bir konu ve geçen saniyeler. O bir dakikada beynin, akışta hiç yapmadığı bir şeyi yapmak zorunda: tek bir konuda kalmak, bir fikir seçmek, onu sıraya koymak ve bitirmek.

Eskiler buna “irticalen konuşmak” derdi. Kürsüye kâğıtsız çıkıp derdini anlatabilmek bir meziyetti. Bugün kürsüye çıkan az, ama aynı beceri toplantıda, mülakatta, sofrada, bir arkadaşına derdini anlatırken lazım.

Neden sadece bir dakika?

Çünkü büyük sözler tutmuyor. “Artık her gün bir saat kitap okuyacağım” diyen herkes ikinci hafta bırakıyor. Bir dakika ise bahane bırakmıyor: çay demlenirken, asansör beklerken, bilgisayar açılırken yapılır.

Bir dakika aynı zamanda dürüst bir süre. Konuşmaya başlayınca ne kadar uzun olduğunu görürsün. İlk denemede çoğu insan yirminci saniyede susuyor. Bu utanılacak bir şey değil; ölçüm. Bir hafta sonra kırkıncı saniyeye gelirsin.

Bu site ne değil

Bir kurs değil, bir yapay zekâ koçu değil, seni puanlayan bir uygulama değil. Sesini kaydetmiyor, hesap açtırmıyor, bildirim göndermiyor, reklam göstermiyor. Dikkatini geri kazanmana yardım etmeye çalışan bir şeyin dikkatini çalmaya uğraşması tuhaf olurdu.

Açarsın, çevirirsin, konuşursun, kapatırsın. Hepsi bu. Kodu açık; isteyen bakabilir, isteyen konu önerebilir.

Nasıl kullanmalı?

Kural yok, ama bende işe yarayan düzen bu:

1. Yüksek sesle konuş. İçinden geçirmek sayılmaz. Kulağın kendi cümleni duymalı; boşluklar ancak o zaman ortaya çıkar.
2. Konuyu beğenmesen de değiştirme. Hayat da konu seçtirmiyor. “Bu konuda söyleyecek bir şeyim yok” dediğin an, antrenmanın başladığı an.
3. Takılınca üç adıma dön. Nedir? Bir örnek. Ne düşünüyorum? Ekranda yazıyor. Anlat, göster, yorumla: bu üçü her konuda bir dakikalık iskelet kurar.
4. Haftada bir Araştırmalı modu dene. On dakika oku, sonra anlat. Okuduğunu bir dakikaya sığdırmak, en iyi özet çıkarma alıştırması.
5. Her gün bir tur. Uzun seanslar değil, tekrar işe yarıyor. Günde bir dakika, ayda otuz farklı konuda düşünmüş olmak demek.

Sık sorulanlar